Tình nguyện viên cộng đồng có thể giúp gia đình rất nhiều. Họ có thể hỗ trợ sự kiện, chơi cùng trẻ trong nhóm phụ huynh, giúp phiên dịch đơn giản, đưa thông tin về dịch vụ, hỗ trợ anh chị em trong lúc cha mẹ bận, hoặc tạo cảm giác gia đình không đơn độc. Với các gia đình Việt Nam tại Nhật Bản, cộng đồng thân quen đôi khi là điểm tựa đầu tiên trước khi tiếp cận hệ thống chính thức.
Nhưng khi người lớn ngoài gia đình tham gia vào đời sống của trẻ, an toàn và ranh giới phải được nói rõ. Thiện ý không đủ để bảo vệ trẻ. Cần có vai trò cụ thể, quy trình liên hệ, giới hạn thông tin, cách xử lý sự cố và cách để trẻ báo rằng mình không thoải mái.
Vai trò phải rõ trước khi bắt đầu
Gia đình, người tổ chức và tình nguyện viên cần thống nhất tình nguyện viên làm việc gì, trong bao lâu, ở đâu, với ai và dưới sự giám sát nào. Một người hỗ trợ trò chơi trong sự kiện cộng đồng có vai trò khác với người đưa đón, người phiên dịch hoặc người ở cùng trẻ trong lúc phụ huynh họp. Nếu vai trò mơ hồ, mọi người dễ tự hiểu khác nhau.
Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, tình nguyện viên cũng cần biết vài thông tin cơ bản để tương tác an toàn: trẻ giao tiếp thế nào, dấu hiệu quá tải là gì, điều gì không nên làm, trẻ có nguy cơ chạy khỏi khu vực không, có dị ứng hoặc nhu cầu y tế nào cần người lớn phụ trách biết không. Thông tin này nên vừa đủ cho an toàn, không biến đời tư của trẻ thành chuyện kể trong cộng đồng.
Người tổ chức nên có người chịu trách nhiệm cuối cùng. Tình nguyện viên không nên bị để một mình quyết định trong tình huống vượt khả năng, nhất là khi có hành vi nguy hiểm, vấn đề y tế hoặc xung đột giữa trẻ em.
Ranh giới bảo vệ cả trẻ và người hỗ trợ
Ranh giới rõ không phải là thiếu tin tưởng. Nó giúp bảo vệ trẻ, gia đình và cả tình nguyện viên. Cần nói rõ tình nguyện viên có được ở một mình với trẻ không, có được chạm vào trẻ trong tình huống nào, có được trao đổi riêng qua tin nhắn không, có được chụp ảnh không, và khi trẻ khóc hoặc từ chối thì phải gọi ai.
Không nên yêu cầu tình nguyện viên làm việc vượt khả năng như chăm sóc y tế, xử lý hành vi nguy hiểm một mình, giữ bí mật về nguy cơ an toàn, hoặc đưa ra lời khuyên chuyên môn như người trị liệu. Nếu cộng đồng muốn hỗ trợ lâu dài, cần phân biệt hỗ trợ xã hội với dịch vụ chuyên môn.
Tình nguyện viên cũng cần quyền nói rằng mình không đủ khả năng cho một nhiệm vụ. Một người có thiện ý nhưng chưa được hướng dẫn có thể hoảng khi trẻ quá tải hoặc chạy đi. Thừa nhận giới hạn sớm an toàn hơn cố gắng làm quá sức.
Quyền riêng tư của trẻ phải được đặt trước câu chuyện tốt đẹp
Các hoạt động cộng đồng thường muốn ghi lại hình ảnh để chia sẻ. Nhưng trẻ có quyền không bị chụp ảnh, quay video hoặc kể câu chuyện cá nhân khi gia đình và trẻ chưa đồng ý phù hợp. Đặc biệt, không nên đăng hình trẻ lúc khóc, quá tải, đang được hỗ trợ cá nhân hoặc trong tình huống có thể làm trẻ xấu hổ sau này.
Nếu cần truyền thông về hoạt động, người tổ chức nên xin đồng ý rõ ràng, nói ảnh dùng ở đâu, có thể gỡ không, và không gắn thông tin nhạy cảm như chẩn đoán, trường học, địa chỉ hoặc hoàn cảnh gia đình. Với trẻ lớn hơn, nên hỏi cả ý kiến của trẻ chứ không chỉ hỏi người lớn.
Quyền riêng tư cũng liên quan đến lời kể. Một tình nguyện viên không nên đem chuyện của trẻ kể trong nhóm chat, mạng xã hội hoặc buổi gặp khác như ví dụ minh họa. Cộng đồng hỗ trợ tốt là cộng đồng biết giữ kín điều không cần chia sẻ.
Trẻ cần có cách báo không thoải mái
Trẻ nên biết mình có thể nói với ai nếu không muốn tham gia, sợ một người lớn, bị chạm không phù hợp, hoặc cảm thấy bị ép. Với trẻ giao tiếp bằng lời, gia đình có thể dạy câu ngắn như "con không muốn", "gọi mẹ", "dừng lại" hoặc "con cần nghỉ". Với trẻ giao tiếp khó, người lớn cần quan sát tín hiệu như né tránh, đông cứng, khóc, bám chặt, đẩy tay hoặc thay đổi hành vi đột ngột.
Người tổ chức nên có cách kiểm tra thường xuyên, không chờ trẻ tự báo. Một trẻ cần hỗ trợ phát triển có thể không biết diễn đạt hoặc sợ làm người lớn buồn. Vì vậy, trách nhiệm quan sát thuộc về người lớn.
Nếu trẻ báo không thoải mái, phản ứng đầu tiên nên là tin và đưa trẻ đến nơi an toàn hơn. Sau đó người lớn mới xác minh. Không nên ép trẻ tiếp tục chỉ vì tình nguyện viên có ý tốt hoặc vì sợ làm mất lòng cộng đồng.
Cần có quy trình khi xảy ra sự cố
Sự cố có thể là trẻ đi lạc, bị thương, quá tải, xung đột với trẻ khác, tiết lộ thông tin riêng tư, hoặc nghi ngờ hành vi không phù hợp từ người lớn. Nếu không có quy trình trước, mọi người dễ xử lý theo cảm tính. Gia đình và người tổ chức nên biết gọi ai, ghi nhận sự việc ra sao, thông báo cho phụ huynh thế nào và khi nào cần liên hệ cơ quan chuyên trách.
Tình nguyện viên không nên bị yêu cầu tự giải quyết các tình huống nghiêm trọng. Họ cần biết giới hạn và đường dây liên hệ. Với các hoạt động có trẻ em, đặc biệt là trẻ khuyết tật hoặc trẻ cần hỗ trợ phát triển, quy trình bảo vệ trẻ không phải là thủ tục thừa.
Sau sự cố, cần xem lại hệ thống thay vì chỉ trách cá nhân. Vai trò có rõ không, giám sát có đủ không, thông tin an toàn có bị thiếu không, và trẻ có cách báo không. Việc học từ sự cố giúp cộng đồng hỗ trợ tốt hơn.
Cộng đồng tốt làm gia đình bớt cô đơn mà vẫn an toàn
Gia đình rất cần cộng đồng. Không phải mọi hỗ trợ đều phải đến từ chuyên viên. Một người hàng xóm biết báo trước tiếng ồn, một tình nguyện viên biết chơi nhẹ nhàng, một người phiên dịch biết giữ kín thông tin, hoặc một nhóm phụ huynh biết chia sẻ kinh nghiệm đều có thể làm đời sống dễ hơn.
Nhưng sự ấm áp cần đi cùng cấu trúc. Khi vai trò, ranh giới và quyền riêng tư rõ ràng, tình nguyện viên cũng tự tin hơn và gia đình cũng yên tâm hơn. Trẻ được hưởng lợi từ cộng đồng không phải vì người lớn có lòng tốt chung chung, mà vì lòng tốt đó được tổ chức thành hỗ trợ an toàn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền riêng tư, bảo vệ trẻ và hỗ trợ cộng đồng cho trẻ khuyết tật.