Khi trẻ đánh, cắn, đá, kéo tóc hoặc ném đồ, người lớn thường phản ứng rất mạnh. Điều đó dễ hiểu, vì hành vi này có thể làm người khác bị đau và làm gia đình xấu hổ ở nơi công cộng. Nhưng nếu chỉ hỏi vì sao con hư như vậy, người lớn có thể bỏ lỡ điều cần làm trước tiên: giữ an toàn và hiểu điều gì đang dẫn đến hành vi.
Ở trẻ nhỏ, hành vi gây hại cho người khác có thể xuất hiện khi trẻ tức giận, chưa có lời để nói nhu cầu, bị quá tải cảm giác, muốn lấy đồ, không biết chờ lượt hoặc đang bắt chước phản ứng từng thấy. Điều này không làm hành vi trở nên chấp nhận được. Nó chỉ giúp người lớn chọn cách dạy phù hợp hơn.
Giữ an toàn trước khi giải thích
Khi trẻ đang đánh hoặc cắn, ưu tiên là dừng hành vi một cách bình tĩnh và ngắn gọn. Người lớn có thể chặn tay, đưa đồ nguy hiểm ra xa, tách trẻ khỏi tình huống nếu cần và kiểm tra người bị đau. Giải thích dài trong lúc trẻ đang kích động thường ít hiệu quả.
Lời nói nên rõ và ngắn, chẳng hạn không đánh, tay để an toàn. Nếu người lớn vừa la hét vừa nói không được đánh, trẻ có thể chỉ nhận thêm kích thích và khó bình tĩnh hơn. Sau khi mọi người an toàn, người lớn mới quay lại dạy cách thay thế.
Giữ an toàn không có nghĩa là làm trẻ xấu hổ. Trẻ cần biết hành vi gây đau là không được, đồng thời vẫn cần được hướng dẫn cách thể hiện nhu cầu khác.
Tìm chức năng của hành vi
Cùng là cắn, nhưng lý do có thể khác nhau. Một trẻ cắn vì bị giành đồ. Một trẻ cắn vì không biết nói dừng lại. Một trẻ cắn khi quá ồn. Một trẻ cắn để có phản ứng mạnh từ người lớn. Nếu gia đình chỉ nhìn hành vi bề ngoài, cách xử lý có thể không đúng.
Gia đình nên quan sát điều xảy ra trước hành vi. Trẻ có đói, mệt, bị chuyển hoạt động, phải chờ, bị chạm bất ngờ hoặc không được hiểu không. Sau hành vi, chuyện gì xảy ra: trẻ được ra khỏi tình huống, được món đồ muốn, hay được nhiều chú ý. Những thông tin này giúp chuyên viên và gia đình hiểu hơn.
Không cần biến mọi thứ thành bảng phức tạp. Chỉ vài ghi chú ngắn về tình huống lặp lại cũng có thể chỉ ra hướng hỗ trợ.
Dạy hành vi thay thế khi trẻ bình tĩnh
Trẻ cần biết mình có thể làm gì thay vì đánh, cắn hoặc ném. Nếu trẻ muốn lấy đồ, có thể học đưa tay xin, nói lượt con, hoặc dùng hình ảnh. Nếu trẻ muốn dừng, có thể học nói không, nghỉ, hoặc đưa thẻ. Nếu trẻ quá giận, có thể cần cách rời khỏi chỗ đông, bóp vật an toàn hoặc tìm người lớn.
Hành vi thay thế phải dễ hơn hành vi cũ trong giai đoạn đầu. Nếu trẻ chưa nói được, yêu cầu trẻ nói câu dài sẽ không thực tế. Nếu trẻ chưa biết chờ, yêu cầu chờ lâu rồi mới giúp cũng dễ thất bại.
Người lớn cũng nên chú ý khen hành vi an toàn. Khi trẻ dùng lời, đưa đồ nhẹ nhàng hoặc dừng tay lại, cần được ghi nhận. Trẻ học không chỉ qua việc bị ngăn khi sai, mà còn qua việc được thấy cách đúng có hiệu quả.
Khi cần tìm hỗ trợ sớm
Gia đình nên trao đổi với bác sĩ, nhà tâm lý, chuyên viên trị liệu hoặc cơ sở tư vấn nếu hành vi gây hại xảy ra thường xuyên, làm người khác bị thương, trẻ không đáp ứng với hỗ trợ thông thường, hoặc gia đình cảm thấy không còn giữ được an toàn. Nếu hành vi xuất hiện cùng mất kỹ năng, thay đổi giấc ngủ, đau, bệnh lý hoặc căng thẳng lớn, càng cần xem xét thêm.
Tìm hỗ trợ không phải là thừa nhận trẻ xấu. Đó là cách bảo vệ trẻ, gia đình và những người xung quanh. Một kế hoạch tốt cần vừa rõ ràng về giới hạn an toàn, vừa tôn trọng nhu cầu phát triển và giao tiếp của trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả hành vi gây hại ở trẻ nhỏ, chú ý tích cực, giới hạn an toàn và thời điểm cần tư vấn.