Khi trẻ đánh, cắn, ném đồ hoặc làm đau người khác, gia đình có thể vừa sợ vừa xấu hổ. Nhưng chỉ mắng hoặc phạt thường không đủ, nhất là khi hành vi liên quan đến quá tải, đau, khó giao tiếp, sợ hãi hoặc không biết cách thoát khỏi tình huống.
An toàn của mọi người là ưu tiên đầu tiên. Sau đó, người lớn cần hiểu chức năng của hành vi để dạy cách thay thế.
Hành vi gây hại cho người khác không nên bị xem nhẹ, nhưng cũng không nên biến thành nhãn dán lên nhân cách của trẻ. Một đứa trẻ có hành vi nguy hiểm vẫn là trẻ cần được bảo vệ, được hiểu và được dạy kỹ năng khác. Đồng thời, người bị đau trong gia đình cũng cần được bảo vệ thật sự, không chỉ được yêu cầu chịu đựng.
Tách trẻ khỏi nguy cơ mà không làm nhục trẻ
Khi có nguy cơ, người lớn cần giảm người xung quanh, cất vật nguy hiểm, nói ngắn và bình tĩnh. Nếu tình huống vượt khả năng kiểm soát hoặc có nguy cơ thương tích nghiêm trọng, cần gọi hỗ trợ khẩn cấp.
Không nên xử lý bằng cách làm trẻ đau hơn hoặc làm trẻ xấu hổ trước người khác. Điều đó có thể làm hành vi tăng và phá vỡ niềm tin.
Trong lúc nguy cơ đang diễn ra, lời giải thích dài thường không có tác dụng. Người lớn nên giảm kích thích, dùng câu ngắn, giữ khoảng cách an toàn nếu có thể và đưa người khác ra khỏi vùng nguy hiểm. Nếu cần chạm vào trẻ để ngăn thương tích, việc đó phải hướng đến an toàn trước mắt và nên được xem lại sau với chuyên viên nếu lặp lại.
Gia đình nên chuẩn bị trước vai trò của từng người. Ai đưa anh chị em ra chỗ an toàn, ai cất vật nguy hiểm, ai gọi hỗ trợ, ai ở gần trẻ nếu an toàn. Khi mọi người chỉ phản ứng theo cảm xúc, tình huống dễ leo thang nhanh hơn.
Tìm điều xảy ra trước hành vi
Hành vi làm đau người khác có thể xuất hiện sau tiếng ồn, yêu cầu quá khó, bị lấy đồ, bị trêu, đau cơ thể hoặc không được hiểu. Ghi lại bối cảnh giúp gia đình và chuyên viên tìm mẫu lặp lại.
Nếu trẻ có cách giao tiếp thay thế, như đưa thẻ nghỉ hoặc nói “khó quá”, hành vi nguy hiểm có thể giảm dần.
Quan sát nên bao gồm cả điều xảy ra sau hành vi. Trẻ có thoát khỏi yêu cầu không, có được đồ mình muốn không, có được rời khỏi nơi ồn không, hay có được người lớn chú ý không. Điều này không phải để kết tội trẻ "cố tình", mà để hiểu hành vi đang giúp trẻ giải quyết điều gì trong lúc trẻ thiếu cách an toàn hơn.
Nếu hành vi thường xảy ra khi trẻ bị đau, mất ngủ, đói, thay đổi thuốc hoặc sau ngày học quá tải, cần xem xét yếu tố sức khỏe và môi trường. Không nên chỉ tăng kỷ luật khi nguyên nhân có thể là cơ thể hoặc cảm giác. Với nghi ngờ y tế, gia đình cần trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên phù hợp.
Dạy kỹ năng thay thế khi trẻ bình tĩnh
Kỹ năng thay thế không thể dạy tốt ngay trong cơn căng. Khi trẻ bình tĩnh, người lớn có thể luyện cách xin nghỉ, đưa thẻ dừng, nói "đau", gọi người lớn, rời khỏi nơi ồn hoặc dùng vật an toàn để xả căng. Kỹ năng phải đơn giản hơn hành vi nguy hiểm thì trẻ mới có thể dùng trong lúc khó.
Người lớn cũng cần phản hồi nhất quán. Nếu trẻ dùng thẻ nghỉ nhưng người lớn phớt lờ, trẻ sẽ học rằng cách an toàn không hiệu quả. Nếu chỉ hành vi nguy hiểm mới khiến người lớn dừng yêu cầu, hành vi đó có thể được củng cố dù không ai muốn.
Gia đình cũng cần được bảo vệ
Nếu cha mẹ, anh chị em hoặc trẻ khác trong nhà thường xuyên bị thương hoặc sống trong sợ hãi, cần có kế hoạch hỗ trợ rộng hơn. Điều này có thể bao gồm chuyên viên hành vi, bác sĩ, trường học và dịch vụ địa phương.
Không ai nên phải chịu nguy hiểm lâu dài trong im lặng. Hỗ trợ đúng là bảo vệ cả trẻ và những người quanh trẻ.
Anh chị em trong nhà cần được nói rõ rằng việc bị đánh, cắn hoặc đe dọa không phải là chuyện các em phải tự chịu. Các em cần có nơi đi, người gọi và quyền nói rằng mình sợ. Bảo vệ anh chị em không có nghĩa là bỏ rơi trẻ có hành vi khó; đó là cách giữ an toàn cho toàn bộ gia đình.
Sau mỗi sự cố lớn, gia đình nên nhìn lại khi mọi người đã bình tĩnh: dấu hiệu sớm là gì, ai bị nguy hiểm, điều gì đã giúp giảm căng, và kế hoạch cần đổi ở đâu. Nếu sự cố gây thương tích nghiêm trọng, có vũ khí, bỏ chạy hoặc người chăm sóc không còn kiểm soát được an toàn, cần tìm hỗ trợ khẩn cấp theo hệ thống địa phương. Kế hoạch tốt phải thực tế với sức của gia đình, không chỉ đẹp trên giấy.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra an toàn, hành vi nguy cơ và hỗ trợ trẻ khuyết tật phát triển.