Một số trẻ đến với hỗ trợ phát triển sau nhiều trải nghiệm khó: bệnh viện, bị mắng kéo dài, bị bắt nạt, di cư, bạo lực, mất mát hoặc nhiều lần bị người lớn không hiểu. Chuyên viên không phải lúc nào cũng biết lịch sử đó. Vì vậy, thực hành dựa trên hiểu biết về sang chấn không bắt đầu từ việc hỏi thật nhiều chuyện đau, mà bắt đầu từ tạo môi trường an toàn hơn.
Sang chấn có thể ảnh hưởng đến cơ thể, cảm xúc, niềm tin và cách trẻ phản ứng với người lớn. Một hành vi nhìn như chống đối có thể là phản ứng tự bảo vệ.
Không cần biết toàn bộ quá khứ mới có thể hỗ trợ cẩn thận
Chuyên viên có thể dùng cách tiếp cận an toàn với mọi trẻ: báo trước khi chuyển hoạt động, xin phép trước khi chạm vào cơ thể, cho trẻ lựa chọn nhỏ, giải thích điều sẽ xảy ra, giữ lời hứa và không dùng sự xấu hổ làm công cụ dạy. Những điều này tốt cho trẻ có sang chấn và cũng tốt cho nhiều trẻ khác.
Khi trẻ từ chối, im lặng, bùng nổ hoặc kiểm soát mạnh môi trường, chuyên viên nên hỏi điều gì đang làm trẻ mất an toàn. Có thể là tiếng ồn, người lạ, vị trí cửa, ký ức cũ, cảm giác bị ép hoặc không hiểu điều sắp xảy ra.
Thực hành dựa trên hiểu biết về sang chấn không có nghĩa là bỏ mọi giới hạn. Trẻ vẫn cần an toàn, nhưng giới hạn nên rõ, bình tĩnh và ít gây nhục nhã nhất có thể.
Gia đình và chuyên viên cũng cần an toàn trong hệ thống
SAMHSA nhấn mạnh các nguyên tắc như an toàn, tin cậy, lựa chọn, hợp tác, trao quyền và nhạy cảm văn hóa. Trong hỗ trợ trẻ, các nguyên tắc này không chỉ áp dụng cho trẻ mà còn cho gia đình và nhân viên. Một hệ thống khiến cha mẹ sợ bị mắng hoặc chuyên viên quá tải khó tạo ra hỗ trợ bền.
Nếu nghi ngờ trẻ đang bị bạo lực, bỏ mặc hoặc nguy cơ an toàn, chuyên viên cần làm theo quy định bảo vệ trẻ tại địa phương. Thực hành sang chấn không thay thế trách nhiệm bảo vệ trẻ.
Mục tiêu là giảm khả năng trẻ bị tổn thương thêm trong chính nơi đáng lẽ hỗ trợ trẻ. Khi trẻ cảm thấy an toàn hơn, nhiều kỹ năng phát triển mới có cơ hội xuất hiện.
Trong thực hành hằng ngày, điều này có thể rất cụ thể: không chặn cửa làm trẻ hoảng nếu không cần thiết cho an toàn, không bất ngờ chạm vào cơ thể, không dùng việc tách khỏi người thân như đe dọa, và không bắt trẻ kể lại chuyện đau trước nhóm. Những thay đổi nhỏ này giúp trẻ cảm thấy người lớn có thể dự đoán được.
Chuyên viên cũng nên phân biệt hỗ trợ phát triển với điều trị sang chấn chuyên sâu. Không phải ai làm trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu hay giáo dục đặc biệt cũng xử lý được sang chấn nặng. Khi trẻ có dấu hiệu nguy cơ sức khỏe tinh thần, bạo lực, tự làm đau hoặc mất an toàn, cần kết nối với dịch vụ phù hợp theo địa phương.
Lựa chọn nhỏ có thể làm trẻ thấy mình có quyền kiểm soát
Trẻ từng trải qua điều khó có thể rất nhạy với cảm giác bị ép. Trong hỗ trợ phát triển, người lớn có thể tạo lựa chọn nhỏ mà vẫn giữ mục tiêu: con muốn bắt đầu bằng tranh hay đồ chơi, con muốn ngồi ghế hay thảm, con muốn nghỉ một phút hay uống nước trước. Những lựa chọn này không làm mất cấu trúc; chúng giúp trẻ cảm thấy cơ thể và tiếng nói của mình được tôn trọng.
Khi trẻ từ chối, người lớn nên xem đó là thông tin. Có thể yêu cầu quá nhanh, môi trường quá khó, hoặc trẻ chưa tin người lớn sẽ dừng khi trẻ báo khó. Nếu trẻ học được rằng tín hiệu dừng của mình được nghe, trẻ thường có khả năng quay lại hoạt động tốt hơn so với khi bị ép qua giới hạn.
Người lớn cũng cần tránh kể lại câu chuyện của trẻ tùy tiện
Thông tin về sang chấn, bạo lực, di cư, bệnh viện hoặc mất mát là thông tin rất riêng. Không phải giáo viên, chuyên viên hay người thân nào cũng cần biết toàn bộ chi tiết. Chỉ nên chia sẻ phần cần thiết để bảo vệ trẻ và điều chỉnh hỗ trợ, theo quy định bảo vệ trẻ và quyền riêng tư.
Khi cần chia sẻ, hãy tập trung vào cách hỗ trợ hiện tại: trẻ sợ bị chạm bất ngờ, trẻ cần báo trước khi thay đổi, trẻ không nên bị hỏi trước nhóm, trẻ cần người lớn giữ giọng bình tĩnh. Cách này giúp hệ thống phản ứng tốt hơn mà không biến câu chuyện đau của trẻ thành thông tin bị lan truyền.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra định nghĩa và nguyên tắc thực hành dựa trên hiểu biết về sang chấn.