Tự nói lên nhu cầu của mình, thường được gọi là self-advocacy, là khả năng nhận ra điều mình cần và truyền đạt điều đó cho người khác. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, kỹ năng này không xuất hiện chỉ bằng một vài câu nhắc “con phải nói ra”. Nó được xây từ rất nhiều trải nghiệm nhỏ: trẻ được người lớn lắng nghe, được chọn trong phạm vi phù hợp, được tin khi nói mình mệt, đau, sợ hoặc cần giúp.
Self-advocacy không có nghĩa là trẻ phải tự lo hết. Một trẻ nhỏ không thể tự thương lượng với cả lớp học, hệ thống trường, lịch trị liệu hoặc giấy tờ hỗ trợ. Người lớn vẫn có trách nhiệm tạo môi trường an toàn. Nhưng khi người lớn chủ động mở chỗ cho tiếng nói của trẻ, trẻ dần học rằng nhu cầu của mình có thể được diễn đạt và được tôn trọng.
Bắt đầu từ tín hiệu cơ thể
Nhiều trẻ không nhận ra mình đang đói, mệt, đau, nóng, quá ồn hoặc căng thẳng cho đến khi phản ứng đã rất mạnh. Một số trẻ nhận ra nhưng chưa có từ để nói. Người lớn có thể giúp bằng cách gọi tên nhẹ nhàng điều đang quan sát: có vẻ tiếng này làm tai con khó chịu, con đang cần nghỉ, tay con đang căng, hay con muốn thêm thời gian. Cách nói này nên mang tính gợi ý, không phải kết luận thay trẻ.
Khi trẻ chưa nói được bằng lời, tín hiệu giao tiếp vẫn có giá trị. Trẻ có thể chỉ tay, đưa đồ vật, kéo tay người lớn, nhìn về phía cửa, dùng thẻ tranh giao tiếp hoặc thiết bị giao tiếp tăng cường và thay thế. Nếu người lớn chỉ công nhận lời nói miệng, trẻ có thể mất nhiều cơ hội tự thể hiện. Trong hỗ trợ phát triển, mục tiêu không phải là buộc mọi nhu cầu phải được nói theo một cách duy nhất, mà là giúp trẻ có phương tiện giao tiếp phù hợp và được phản hồi nhất quán.
Dạy trẻ yêu cầu điều chỉnh bằng câu nhỏ
Ở trường hoặc nơi trị liệu, trẻ có thể cần ngồi chỗ ít ồn hơn, xem lịch trước, có thêm thời gian viết, được nghỉ ngắn, được giải thích lại bằng hình ảnh hoặc được báo trước khi đổi hoạt động. Những nhu cầu này nên được người lớn chuẩn bị trước, nhưng trẻ cũng có thể dần học một số câu ngắn để tham gia vào quá trình đó. Tùy khả năng, trẻ có thể nói “con cần giúp”, “ồn quá”, “cho con xem lịch”, “con cần nghỉ”, “con chưa hiểu” hoặc dùng thẻ tương ứng.
Điều quan trọng là người lớn phải phản hồi nghiêm túc khi trẻ dùng những câu này. Nếu mọi lần trẻ xin nghỉ đều bị xem là trốn tránh, trẻ sẽ học rằng nói ra cũng vô ích. Nếu trẻ chỉ được lắng nghe sau khi khóc hoặc bùng nổ, trẻ sẽ khó tin vào cách giao tiếp sớm hơn. Dạy self-advocacy vì vậy không chỉ là dạy câu nói cho trẻ, mà còn là dạy môi trường biết nghe câu nói đó.
Cho trẻ tham gia vào kế hoạch hỗ trợ
Khi lập kế hoạch hỗ trợ ở nhà, trường hoặc trung tâm, người lớn thường nói về trẻ nhiều hơn là nói với trẻ. Với trẻ nhỏ, việc tham gia có thể rất đơn giản: chọn hình ảnh cho lịch, chọn vị trí ngồi dễ chịu hơn, nói hoạt động nào khó nhất hoặc chỉ vào biểu tượng cảm xúc sau buổi học. Với trẻ lớn hơn, có thể hỏi trẻ muốn giáo viên biết điều gì, điều gì không muốn nói trước lớp và cách nhắc riêng nào ít làm trẻ xấu hổ.
Sự tham gia này không làm giảm vai trò của chuyên viên. Ngược lại, nó giúp kế hoạch sát đời sống hơn. Một điều chỉnh nhìn có vẻ hợp lý trên giấy có thể làm trẻ xấu hổ trước bạn bè. Một tín hiệu hỗ trợ người lớn cho là kín đáo có thể lại quá lộ với trẻ ở tuổi dậy thì. Khi trẻ được hỏi, người lớn có thêm dữ liệu để hỗ trợ tinh tế hơn.
Không biến tự vận động thành gánh nặng
Một rủi ro thường gặp là người lớn dùng self-advocacy để chuyển trách nhiệm sang trẻ. Nếu trẻ không nói ra, người lớn cho rằng trẻ không cần. Nếu trẻ nói nhưng chưa rõ, người lớn yêu cầu trẻ “nói cho đúng”. Cách hiểu này không công bằng, nhất là với trẻ có khó khăn giao tiếp, lo âu, xử lý ngôn ngữ chậm hoặc từng bị phớt lờ khi bày tỏ nhu cầu.
Tự vận động cần đi cùng bảo vệ. Gia đình, giáo viên và chuyên viên vẫn phải quan sát bối cảnh, dự đoán tình huống khó và chủ động đề xuất điều chỉnh. Khi trẻ còn nhỏ, người lớn là người đại diện chính. Khi trẻ lớn hơn, vai trò của người lớn chuyển dần sang cùng trẻ chuẩn bị lời nói, tập cách xin hỗ trợ, kiểm tra xem yêu cầu có được đáp ứng không và can thiệp khi môi trường không lắng nghe.
Xem tiến bộ qua sự an toàn khi nói ra
Tiến bộ trong self-advocacy không chỉ là trẻ nói được nhiều câu hơn. Đó còn là trẻ bớt sợ khi nói “con không hiểu”, dám từ chối một tiếp xúc cơ thể không thoải mái, biết xin nghỉ trước khi quá tải hoặc có thể chọn người lớn mình tin tưởng để nhờ giúp. Những thay đổi này thường nhỏ, nhưng có ý nghĩa lớn đối với lòng tự trọng và quyền tham gia của trẻ.
Nếu trẻ thường xuyên không thể nói về nhu cầu, bị phạt khi xin hỗ trợ hoặc phản ứng rất mạnh trước các yêu cầu hằng ngày, gia đình nên trao đổi với giáo viên, chuyên viên ngôn ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu hoặc nhà tâm lý tùy bối cảnh. Mục tiêu không phải là làm trẻ trở nên “mạnh mẽ” bằng cách tự chịu đựng, mà là giúp trẻ có tiếng nói thực sự trong những quyết định ảnh hưởng đến đời sống của mình.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền trẻ em, sự tham gia của trẻ và giáo dục hòa nhập.