Tuổi dậy thì là giai đoạn trẻ muốn có nhiều quyền quyết định hơn. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, người lớn đôi khi giữ quá chặt vì lo an toàn, hoặc buông quá nhanh vì nghĩ trẻ đã lớn. Cả hai đều có thể làm trẻ khó học cách lựa chọn.
Hỗ trợ ra quyết định nghĩa là giúp trẻ hiểu lựa chọn, hậu quả, rủi ro và cách xin giúp đỡ, thay vì quyết định thay trẻ trong mọi việc.
Bắt đầu từ lựa chọn nhỏ nhưng thật
Trẻ có thể chọn thứ tự hoạt động, quần áo phù hợp, cách nghỉ sau giờ học, môn câu lạc bộ muốn thử hoặc người lớn muốn nói chuyện. Lựa chọn cần có giới hạn an toàn, nhưng vẫn phải là lựa chọn có ý nghĩa.
Nếu mọi lựa chọn đều giả, trẻ sẽ học rằng ý kiến của mình không quan trọng. Nếu lựa chọn quá lớn, trẻ có thể quá tải và từ chối.
Dạy trẻ so sánh lựa chọn
Một số trẻ cần người lớn trình bày lựa chọn bằng hình ảnh, câu ngắn hoặc bảng so sánh. Ví dụ, tham gia câu lạc bộ thể thao có thể vui và gặp bạn mới, nhưng cũng ồn và mệt. Không tham gia thì có nhiều thời gian nghỉ hơn, nhưng ít cơ hội gặp bạn hơn.
Khi trẻ thấy rõ mặt lợi và khó, trẻ có thể quyết định có suy nghĩ hơn.
Người lớn vẫn giữ vai trò bảo vệ
Với lựa chọn liên quan đến an toàn, sức khỏe, online hoặc quan hệ, người lớn cần đặt giới hạn rõ. Nhưng kể cả khi không thể đồng ý, người lớn vẫn nên giải thích lý do và tìm lựa chọn thay thế.
Hỗ trợ lựa chọn không làm trẻ ích kỷ. Nó giúp trẻ học rằng tiếng nói của mình có giá trị và quyết định cần đi cùng trách nhiệm.
Tách lựa chọn an toàn và lựa chọn có thể thử sai
Không phải quyết định nào cũng có cùng mức rủi ro. Chọn áo, chọn hoạt động nghỉ ngơi hoặc chọn thứ tự làm bài thường là nơi trẻ có thể thử sai. Quyết định liên quan đến sức khỏe, gặp người lạ, chia sẻ thông tin riêng tư hoặc bỏ hỗ trợ quan trọng cần người lớn đặt giới hạn rõ hơn.
Khi người lớn phân biệt hai loại lựa chọn này, trẻ dễ hiểu vì sao có lúc mình được tự quyết và có lúc cần thảo luận. Nếu mọi quyết định đều bị kiểm soát như nhau, trẻ khó học tự chủ. Nếu mọi quyết định đều được thả tự do, trẻ có thể gặp rủi ro trước khi đủ kỹ năng.
Dạy trẻ nói lý do và đổi ý
Một lựa chọn tốt không chỉ là chọn A hay B. Trẻ cần học nói vì sao mình chọn, điều gì làm mình lo và khi nào cần đổi kế hoạch. Với trẻ khó diễn đạt, người lớn có thể đưa lựa chọn bằng hình, dùng thang mức thích, hoặc hỏi từng phần: con thích gì, con sợ gì, con cần ai giúp.
Được đổi ý cũng là kỹ năng. Trẻ cần biết rằng nếu một câu lạc bộ quá ồn, một kế hoạch đi chơi quá mệt hoặc một cách học không phù hợp, trẻ có thể báo lại để điều chỉnh. Điều này dạy trẻ theo dõi cơ thể và cảm xúc của mình.
Đưa trẻ vào cuộc họp hỗ trợ ở mức phù hợp
Khi trẻ lớn hơn, các cuộc họp về trường học, trị liệu hoặc kế hoạch chuyển cấp không nên hoàn toàn diễn ra sau lưng trẻ. Tùy mức hiểu, trẻ có thể tham gia một phần, gửi ý kiến bằng giấy, chọn mục tiêu ưu tiên hoặc nói điều mình muốn người lớn biết.
Việc tham gia này cần được chuẩn bị trước để trẻ không bị đặt vào phòng họp căng thẳng mà không hiểu chuyện gì. Người lớn có thể giải thích ai sẽ có mặt, sẽ nói về điều gì, trẻ có thể nói hoặc không nói, và sau cuộc họp sẽ có bước nào tiếp theo.
Lựa chọn cần đi cùng thông tin trẻ thật sự hiểu
Một số thanh thiếu niên có vẻ đã đồng ý, nhưng thực ra chỉ lặp lại câu của người lớn hoặc chọn phương án cuối cùng được nghe. Khi quyết định liên quan đến trường học, trị liệu, câu lạc bộ, online hoặc chăm sóc cơ thể, người lớn cần kiểm tra trẻ hiểu lựa chọn bằng cách nào. Trẻ có thể cần hình ảnh, ví dụ cụ thể, thời gian suy nghĩ, hoặc cơ hội nói chuyện riêng với người mình tin.
Thông tin cũng cần trung thực. Nếu một lựa chọn có giới hạn, người lớn nên nói rõ giới hạn đó thay vì tạo cảm giác trẻ có toàn quyền rồi sau đó phủ quyết. Ví dụ, trẻ có thể được chọn hoạt động nghỉ sau giờ học, nhưng không thể chọn gặp một người lạ một mình. Cách nói rõ phạm vi giúp trẻ hiểu rằng tự chủ không đối lập với an toàn.
Gia đình, trường học và chuyên viên nên thống nhất mức hỗ trợ
Nếu ở nhà trẻ được hỏi ý kiến nhưng ở trường mọi thứ được quyết định thay, trẻ sẽ khó học kỹ năng lựa chọn ổn định. Ngược lại, nếu trường khuyến khích trẻ tự quyết nhưng gia đình quá lo và luôn hủy lựa chọn của trẻ, trẻ có thể mất lòng tin vào cả hai bên. Vì vậy, người lớn nên thống nhất những lĩnh vực trẻ có thể tự chọn, lĩnh vực cần hỏi ý kiến, và lĩnh vực người lớn phải giữ giới hạn.
Sự thống nhất này đặc biệt quan trọng khi trẻ chuẩn bị chuyển cấp, chọn hướng học, thay đổi dịch vụ hỗ trợ hoặc tham gia hoạt động ngoài gia đình. Khi các bên dùng cùng một cách giải thích, trẻ dễ hiểu rằng mình đang học ra quyết định từng bước, không phải đang bị kéo qua lại giữa các kỳ vọng khác nhau.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền tham gia của trẻ và hỗ trợ trẻ khuyết tật.