Nhiều gia đình ở Việt Nam tìm ngôn ngữ trị liệu khi trẻ chậm nói, nói không rõ, khó hiểu lời, khó giao tiếp xã hội hoặc có khó khăn ăn nuốt. Tuy nhiên, tên gọi “ngôn ngữ trị liệu” có thể được dùng rất rộng. Chất lượng dịch vụ, nền tảng đào tạo và cách làm việc có thể khác nhau giữa bệnh viện, trung tâm, trường học và chuyên viên tư nhân.
Gia đình cần biết mình đang tìm hỗ trợ cho giao tiếp và tham gia đời sống của trẻ, không chỉ tìm cách làm trẻ nói nhiều hơn. Lời nói rất quan trọng, nhưng giao tiếp còn gồm hiểu, nhìn, chỉ, cử chỉ, chơi luân phiên, chọn lựa, từ chối, yêu cầu giúp đỡ, kể lại và dùng phương tiện hỗ trợ khi cần.
Đánh giá trước khi giao bài tập
Một chuyên viên nên tìm hiểu trẻ hiểu lời thế nào, giao tiếp bằng cách nào, chơi ra sao, nghe có vấn đề không, gia đình dùng ngôn ngữ nào, trẻ có khó ăn nuốt không và môi trường ở nhà, trường như thế nào. Nếu trẻ chỉ được yêu cầu tập cơ miệng, lặp từ hoặc ngồi nói theo mà không có đánh giá bối cảnh, gia đình nên hỏi thêm mục tiêu của hoạt động đó là gì và vì sao phù hợp với trẻ.
Đánh giá tốt không nhất thiết phải rất dài hoặc dùng nhiều thuật ngữ khó. Nhưng nó cần giúp gia đình hiểu trẻ đang mạnh ở đâu, khó ở đâu, kỹ năng nào cần ưu tiên và cách hỗ trợ sẽ đi vào sinh hoạt hằng ngày như thế nào. Nếu trẻ không nói, chuyên viên vẫn cần xem trẻ có ý định giao tiếp không, dùng ánh mắt, tay, âm thanh, đồ vật hoặc hành vi để truyền đạt ra sao.
Mục tiêu phải gắn với đời sống
Mục tiêu trị liệu không nên chỉ là “nói được nhiều từ hơn” nếu gia đình không biết những từ đó dùng ở đâu. Một mục tiêu có ích có thể là trẻ biết gọi giúp trong bữa ăn, biết chọn giữa hai hoạt động, biết từ chối bằng cách an toàn hơn, biết dùng thêm từ khi chơi với anh chị, hoặc hiểu chỉ dẫn một bước trong giờ tắm. Với trẻ có khó phát âm, mục tiêu có thể là người thân hiểu trẻ rõ hơn trong một số từ quan trọng trước khi mở rộng.
Với trẻ có khó ăn nuốt, mục tiêu cần đặc biệt thận trọng và có sự phối hợp y tế khi cần. Ho, sặc, giọng ướt sau ăn, giảm cân, mệt khi ăn hoặc từ chối ăn uống kéo dài không nên được xem chỉ là kén ăn. Gia đình nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên có chuyên môn phù hợp về ăn nuốt để bảo đảm an toàn.
AAC không phải là từ bỏ lời nói
Với trẻ chưa nói hoặc nói chưa đủ để giao tiếp, giao tiếp tăng cường và thay thế, thường gọi là AAC, có thể cần được xem xét. AAC có thể là thẻ tranh, bảng lựa chọn, cử chỉ, ký hiệu, thiết bị giao tiếp hoặc ứng dụng. Dùng AAC không có nghĩa là gia đình từ bỏ lời nói. Nó giúp trẻ có đường giao tiếp trong khi lời nói đang phát triển hoặc khi lời nói chưa đáp ứng đủ nhu cầu.
Điều quan trọng là AAC phải được dùng trong tương tác thật, không chỉ bắt trẻ chỉ tranh theo yêu cầu. Người lớn cần làm mẫu, chờ trẻ phản hồi và tôn trọng thông điệp của trẻ. Nếu trẻ dùng thẻ để nói “không”, người lớn cũng cần xem đó là giao tiếp có ý nghĩa, không chỉ chờ trẻ nói từ người lớn muốn nghe.
Bối cảnh song ngữ và phương ngữ cần được hỏi rõ
Nhiều trẻ Việt Nam sống trong môi trường có tiếng Việt, tiếng Nhật, tiếng Anh hoặc nhiều phương ngữ trong gia đình. Không nên đánh giá trẻ chỉ bằng một ngôn ngữ mà trẻ ít dùng nhất rồi kết luận vội. Chuyên viên cần biết trẻ nghe ngôn ngữ nào với ai, dùng ngôn ngữ nào khi chơi, khi giận, khi cần giúp và khi ở trường.
Gia đình cũng không nên tự bỏ tiếng mẹ đẻ chỉ vì sợ làm trẻ chậm nói hơn, trừ khi có khuyến nghị cá nhân rõ ràng từ chuyên viên hiểu bối cảnh của trẻ. Ngôn ngữ gia đình là nơi trẻ nhận kết nối, cảm xúc và văn hóa. Hỗ trợ tốt cần giúp trẻ giao tiếp trong những mối quan hệ thật, không chỉ trong phòng trị liệu.
Gia đình là một phần của trị liệu
Ngôn ngữ phát triển trong sinh hoạt hằng ngày. Nếu gia đình không hiểu cách hỗ trợ ở nhà, một vài buổi trị liệu mỗi tuần rất khó đủ. Gia đình nên hỏi mình có thể làm gì trong bữa ăn, lúc tắm, chơi, đọc sách, đi đường và khi trẻ khó chịu. Hướng dẫn tốt thường là những thay đổi nhỏ nhưng lặp lại được, chẳng hạn chờ lâu hơn, nói ngắn hơn, mở lựa chọn, làm mẫu từ hoặc dùng hình trong tình huống thật.
Khi chọn nơi trị liệu, hãy chú ý sự tôn trọng với trẻ. Trẻ cần được khuyến khích giao tiếp, không bị ép đến mức sợ người lớn và sợ lời nói. Một nơi đáng tin sẽ giải thích mục tiêu, nói rõ giới hạn chuyên môn, phối hợp với gia đình và xem tiến bộ qua khả năng trẻ giao tiếp trong đời sống, không chỉ qua số lần trẻ lặp đúng trong buổi học.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra vai trò phục hồi chức năng, ngôn ngữ trị liệu, ăn nuốt và hỗ trợ giao tiếp cho trẻ.