Tuổi dậy thì làm cơ thể, cảm xúc và quan hệ xã hội thay đổi nhanh. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, những thay đổi này có thể khó hiểu hơn vì trẻ chưa nhận ra tín hiệu cơ thể, khó diễn đạt cảm xúc hoặc cần người lớn hỗ trợ trong chăm sóc cá nhân.
Gia đình không nên chờ đến khi thay đổi đã xảy ra mới giải thích. Chuẩn bị sớm, bằng ngôn ngữ rõ và tôn trọng, giúp trẻ bớt sợ cơ thể mình.
Nói cụ thể nhưng không làm trẻ xấu hổ
Trẻ cần biết cơ thể sẽ cao hơn, mùi cơ thể thay đổi, lông mọc, da có thể nổi mụn, giọng nói hoặc ngực có thể thay đổi tùy cơ thể. Những thông tin này nên được nói như điều bình thường của phát triển, không phải chuyện đáng xấu hổ.
Với trẻ hiểu lời nói khó, gia đình có thể dùng hình ảnh phù hợp, lịch chăm sóc cơ thể hoặc câu ngắn lặp lại. Điều quan trọng là trẻ hiểu điều gì sẽ xảy ra và khi nào cần nhờ người lớn tin cậy.
Riêng tư cần được dạy thành kỹ năng
Tuổi dậy thì làm nhu cầu riêng tư rõ hơn. Trẻ cần học nơi nào có thể thay đồ, ai được giúp chăm sóc cơ thể, khi nào cần đóng cửa và cách nói không khi không muốn bị chạm vào. Những kỹ năng này liên quan trực tiếp đến an toàn.
Nếu trẻ vẫn cần hỗ trợ tắm rửa hoặc thay đồ, người lớn phải báo trước, che chắn phù hợp và để trẻ tự làm phần có thể làm. Tôn trọng cơ thể trẻ là một phần của hỗ trợ phát triển.
Cảm xúc thay đổi cũng cần được hiểu
Trẻ có thể dễ cáu, buồn, lo hoặc nhạy cảm hơn. Không nên quy mọi thay đổi cảm xúc cho “tuổi dậy thì” rồi bỏ qua. Nếu trẻ mất ngủ, thu mình, đau nhiều, có hành vi nguy hiểm hoặc nói điều tuyệt vọng, gia đình cần tìm hỗ trợ chuyên môn.
Nói về tuổi dậy thì không chỉ là nói về cơ thể. Đó là giúp trẻ hiểu mình đang lớn lên và vẫn có quyền được hỗ trợ an toàn.
Dạy chăm sóc cơ thể như một chuỗi kỹ năng
Tuổi dậy thì thường kéo theo nhiều việc chăm sóc mới: tắm rửa kỹ hơn, dùng sản phẩm khử mùi nếu phù hợp, thay quần áo khi đổ mồ hôi, chăm sóc da, chuẩn bị đồ dùng cá nhân và báo khi cơ thể đau hoặc khó chịu. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, mỗi việc này có thể cần được tách thành các bước nhỏ.
Gia đình có thể dùng lịch hình ảnh, hộp đồ cá nhân, nhắc hẹn cố định hoặc câu nhắc ngắn. Mục tiêu không phải là kiểm soát cơ thể trẻ, mà là giúp trẻ có thêm khả năng tự chăm sóc và giảm tình huống bị bạn bè trêu chọc hoặc người lớn can thiệp quá mức.
Tôn trọng sự khác nhau giữa các cơ thể
Không phải trẻ nào cũng thay đổi theo cùng một thời điểm hoặc cùng một cách. Có trẻ dậy thì sớm hơn bạn, có trẻ muộn hơn, có trẻ lo vì cơ thể khác giới tính được người khác gán cho, và có trẻ chỉ thấy mọi thay đổi quá khó chịu về cảm giác. Người lớn nên tránh so sánh trẻ với anh chị em hoặc bạn cùng lớp.
Nếu thay đổi cơ thể xuất hiện rất sớm, đau nhiều, gây lo âu mạnh hoặc gia đình không chắc điều gì là bình thường, nên hỏi bác sĩ. Bài viết chỉ giúp chuẩn bị trò chuyện và quan sát, không thay thế đánh giá y tế.
Giữ cuộc trò chuyện lặp lại và ngắn
Một cuộc nói chuyện dài về tuổi dậy thì có thể quá tải. Trẻ thường học tốt hơn khi thông tin được nhắc lại nhiều lần trong tình huống phù hợp: trước khi mua đồ vệ sinh, trước buổi khám, khi lập lịch tắm, hoặc khi trẻ hỏi về cơ thể. Người lớn nên trả lời thật, ngắn và bình tĩnh.
Khi gia đình tỏ ra quá xấu hổ, trẻ có thể học rằng cơ thể là điều không được nói. Khi gia đình nói quá nhiều một lúc, trẻ có thể ngắt kết nối. Giữa hai cực đó, những cuộc trò chuyện nhỏ, đều và tôn trọng thường an toàn hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách tiếp cận sức khỏe tuổi dậy thì, quyền trẻ em và giáo dục phù hợp lứa tuổi.