Chơi với cát, nước, bột màu, đất nặn, lá cây hoặc thức ăn có thể làm nhiều gia đình ngại vì bẩn. Nhưng với trẻ, những hoạt động này là cơ hội khám phá cảm giác, vận động tay, nguyên nhân kết quả, ngôn ngữ và tương tác xã hội. Trẻ có thể học từ việc đổ nước, bóp đất, trộn màu, giấu đồ trong cát hoặc rửa tay sau khi chơi.

Tuy vậy, chơi cảm giác không phải là ép trẻ chịu thứ trẻ ghét. Một số trẻ thấy cát dính vào tay rất khó chịu, sợ bột màu trên da hoặc hoảng khi quần áo ướt. Hỗ trợ tốt cần giữ cả cơ hội khám phá và quyền được dừng của trẻ.

Bắt đầu từ mức trẻ có thể chịu được

Một trẻ nhạy cảm không nhất thiết phải chạm tay trực tiếp ngay. Trẻ có thể nhìn người khác chơi, dùng thìa, cốc, xẻng nhỏ, găng tay hoặc chỉ chạm bằng một ngón tay trong vài giây. Việc đứng gần mà chưa chạm cũng có thể là một bước nếu trước đây trẻ luôn tránh xa.

Người lớn cần phân biệt giữa khuyến khích và ép buộc. Khuyến khích là đưa lựa chọn nhỏ, làm mẫu bình tĩnh và chờ trẻ thử khi sẵn sàng. Ép buộc là giữ tay trẻ, bôi vật liệu lên người trẻ hoặc cười khi trẻ rõ ràng khó chịu. Ép như vậy có thể làm trẻ sợ hơn và mất niềm tin.

Nếu trẻ thích cảm giác mạnh, người lớn vẫn cần giới hạn. Trẻ có thể được bóp, đổ, vỗ hoặc trộn, nhưng không ném cát vào người khác, không cho vật không an toàn vào miệng và không chơi ở nơi trơn trượt. Giới hạn rõ giúp chơi tự do hơn, không phải ít tự do hơn.

Chơi cảm giác cũng là cơ hội giao tiếp

Trong khi chơi, người lớn có thể thêm từ ngắn như ướt, khô, mềm, dính, lạnh, đầy, hết, đổ, trộn hoặc thêm nữa. Những từ này có nghĩa ngay trong trải nghiệm của trẻ, nên dễ gắn với giao tiếp hơn bài học rời rạc.

Trẻ cũng có thể giao tiếp bằng nhiều cách. Trẻ xin thêm nước, đẩy khay ra, nhìn người lớn, đưa cốc, chọn màu hoặc nói không thích. Nếu người lớn chỉ chăm chăm bắt trẻ gọi đúng tên vật liệu, họ có thể bỏ lỡ những tín hiệu giao tiếp thật.

Gia đình không cần biến chơi thành buổi trị liệu tại nhà. Chỉ cần theo điều trẻ chú ý, nói vừa đủ, chờ phản ứng và mở rộng một chút khi trẻ còn hứng thú. Khi trẻ quay đi, khó chịu hoặc quá kích thích, đó là lúc cần giảm nhịp.

Chuẩn bị môi trường để người lớn bớt căng

Nhiều khi người lớn không cho trẻ chơi cảm giác vì sợ bẩn, sợ mất thời gian dọn hoặc sợ trẻ làm hỏng đồ. Nếu chuẩn bị trước, hoạt động sẽ nhẹ hơn. Có thể chọn nơi dễ lau, trải khăn, dùng lượng vật liệu ít, chuẩn bị nước rửa tay và đặt quy tắc về phạm vi chơi.

Hoạt động không cần lớn. Một khay nhỏ với ít nước và vài chiếc cốc có thể đủ. Một túi kín có bột màu để trẻ bóp từ bên ngoài cũng là cách làm quen nhẹ hơn. Với trẻ đưa đồ vào miệng, cần chọn vật liệu an toàn và giám sát kỹ.

Sau khi chơi, phần kết thúc cũng quan trọng. Một số trẻ khó dừng vì hoạt động quá thích, một số trẻ khó chịu vì tay bẩn. Báo trước, dùng lịch ngắn và có trình tự rửa tay rõ ràng giúp trẻ chuyển hoạt động tốt hơn.

Khi nào nên hỏi chuyên viên

Gia đình nên hỏi chuyên viên nếu trẻ tránh gần như mọi cảm giác chạm, ăn uống bị ảnh hưởng nặng, trẻ thường xuyên nôn, ho sặc, tự làm đau khi tìm cảm giác, hoặc hoạt động cảm giác làm trẻ quá kích động và khó hồi phục. Khi có vấn đề ăn uống, dị ứng, nuốt hoặc đau, cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên liên quan.

Chơi cảm giác tốt là chơi giúp trẻ tò mò hơn, giao tiếp nhiều hơn và hiểu cơ thể mình hơn. Nó không phải là bài kiểm tra xem trẻ chịu đựng được bao nhiêu.

Kết thúc hoạt động cũng là một phần học

Với nhiều trẻ, phần khó nhất không phải là bắt đầu chơi mà là dừng lại, rửa tay hoặc thay quần áo. Vì vậy, người lớn nên chuẩn bị kết thúc ngay từ đầu: báo trước, dùng đồng hồ hoặc bài hát ngắn, cho trẻ biết bước tiếp theo và có nơi rửa tay dễ chịu. Nếu kết thúc luôn đột ngột, trẻ có thể sợ mất hoạt động và phản ứng mạnh hơn trong lần sau.

Kết thúc tốt giúp trẻ học rằng hoạt động vui có thể quay lại, không biến mất mãi. Người lớn có thể nói “xong nước hôm nay, mai chơi tiếp” hoặc cho trẻ cất một dụng cụ vào hộp. Những nghi thức nhỏ này giúp chuyển hoạt động nhẹ hơn và giữ trải nghiệm chơi tích cực.

Chia sẻ quan sát với chuyên viên khi cần

Chơi cảm giác có thể cho thấy nhiều thông tin: trẻ tránh chất liệu nào, tìm cảm giác mạnh nào, có dùng hai tay không, có phối hợp mắt tay không, có giao tiếp để xin thêm hoặc dừng không. Nếu gia đình đang làm việc với nhà hoạt động trị liệu hoặc chuyên viên phát triển, những quan sát này có thể giúp kế hoạch sát đời sống hơn.

Tuy nhiên, gia đình không cần biến mọi lần chơi thành đánh giá. Có thể chỉ ghi lại khi thấy mẫu lặp lại rõ, như trẻ luôn nôn khi chạm một loại kết cấu, luôn đưa vật vào miệng không an toàn, hoặc quá kích động rất lâu sau hoạt động. Thông tin chọn lọc giúp chuyên viên hiểu trẻ mà vẫn giữ cho chơi là chơi.

Nguồn tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra vai trò của chơi, cảm giác, vận động tinh và học qua hoạt động hằng ngày.