Khi trẻ la hét, khóc dữ dội, ném đồ hoặc nằm xuống sàn, người lớn thường dễ nghĩ đó là cố ý chống đối. Nhưng cũng có những trẻ không bùng nổ ra ngoài mà im lặng hẳn, không trả lời, nhìn xuống, rời khỏi nhóm hoặc như bị đóng băng. Hai phản ứng này có hình thức khác nhau, nhưng đều có thể xuất hiện khi trẻ quá tải.
Điểm quan trọng là không vội dùng một cách xử lý cho mọi tình huống. Một trẻ đang bùng nổ cần được bảo đảm an toàn và giảm kích thích. Một trẻ đang thu mình có thể cần thời gian, ít lời hơn và không bị ép trả lời ngay.
Trước hết nhìn vào mức quá tải
Phản ứng bùng nổ thường dễ thấy nên người lớn phản ứng nhanh. Nhưng phản ứng thu mình cũng đáng chú ý, vì trẻ có thể không còn đủ khả năng nói ra mình đang sợ, đau, mệt hoặc không hiểu yêu cầu. Nếu chỉ hỏi liên tục, trẻ có thể càng khó trả lời.
Gia đình và giáo viên nên quan sát điều gì xảy ra trước phản ứng. Có tiếng ồn, thay đổi lịch, yêu cầu quá dài, chờ đợi lâu, mùi khó chịu, xung đột với bạn hay cảm giác thất bại không. Việc tìm bối cảnh không phải để bào chữa cho hành vi gây nguy hiểm, mà để biết lần sau cần giảm nguy cơ ở đâu.
Trong lúc trẻ mất kiểm soát, bài giảng dài thường không hiệu quả. Người lớn có thể nói ngắn, giữ khoảng cách an toàn, giảm người đứng xung quanh và loại bỏ vật nguy hiểm. Khi trẻ đã bình tĩnh hơn, mới quay lại gọi tên cảm xúc và cùng nghĩ cách lần sau.
Sau tình huống không chỉ hỏi trẻ đã sai gì
Sau một lần bùng nổ hoặc thu mình, trẻ có thể xấu hổ, mệt hoặc không nhớ rõ. Nếu chỉ tập trung vào lỗi, trẻ dễ học cách che giấu hơn là nhờ giúp đỡ. Người lớn có thể bắt đầu bằng câu trung tính như hôm nay lúc đó quá khó với con, mình cùng xem điều gì đã xảy ra.
Với trẻ chưa nói tốt, có thể dùng hình ảnh, lựa chọn đơn giản hoặc quan sát cơ thể. Trẻ có che tai không, có chạy khỏi nơi đông không, có đói hoặc buồn ngủ không. Những thông tin nhỏ này giúp kế hoạch hỗ trợ thực tế hơn.
Nếu phản ứng xảy ra thường xuyên, gây nguy hiểm cho trẻ hoặc người khác, hoặc đi kèm mất ngủ, đau, tự làm đau, gia đình nên trao đổi với bác sĩ, nhà tâm lý, nhà hoạt động trị liệu hoặc chuyên viên phù hợp. Hỗ trợ hành vi cần đi cùng đánh giá sức khỏe, giao tiếp, cảm giác và môi trường.
Đừng nhầm im lặng với ổn
Phản ứng thu mình thường ít làm phiền người xung quanh hơn nên dễ bị bỏ qua. Một trẻ ngồi yên, không trả lời và không gây tiếng ồn có thể đang cố chịu đựng quá mức. Nếu người lớn chỉ chú ý khi trẻ bùng nổ, trẻ có thể học rằng phải phản ứng thật mạnh mới được giúp.
Gia đình và giáo viên nên để ý các dấu hiệu nhỏ như trẻ ngừng nhìn, trả lời rất chậm, che tai, cứng người, rời khỏi nhóm, mất khả năng làm việc vốn quen thuộc hoặc cần nhiều thời gian hồi phục sau giờ học. Những dấu hiệu này giúp can thiệp sớm hơn trước khi tình huống trở thành khủng hoảng.
Lập kế hoạch trước cho lúc quá tải
Khi trẻ đang bùng nổ hoặc đóng băng, người lớn thường khó nghĩ bình tĩnh. Vì vậy, kế hoạch nên được lập trước trong lúc mọi người ổn hơn. Kế hoạch có thể ghi nơi trẻ có thể nghỉ, người lớn nào sẽ hỗ trợ, câu nói ngắn nào nên dùng, điều gì không nên làm, và khi nào cần gọi hỗ trợ y tế hoặc an toàn.
Kế hoạch này cần được chia sẻ giữa nhà và trường nếu phản ứng xảy ra ở cả hai nơi. Nếu mỗi người lớn dùng một cách khác nhau, trẻ có thể càng khó đoán và khó tin rằng mình được hiểu.
Sau khủng hoảng cần phục hồi, không chỉ sửa lỗi
Sau khi trẻ bình tĩnh, người lớn thường muốn giải thích ngay. Nhưng nhiều trẻ cần thời gian phục hồi cơ thể trước khi nói chuyện. Có thể bắt đầu bằng nước uống, nơi yên tĩnh, hoạt động quen thuộc hoặc một câu xác nhận ngắn rằng tình huống vừa rồi đã khó.
Khi trẻ đã sẵn sàng, cuộc nói chuyện nên hướng đến lần sau: dấu hiệu sớm là gì, trẻ có thể báo bằng cách nào, người lớn cần thay đổi điều gì, và nếu có hành vi nguy hiểm thì cách sửa chữa quan hệ ra sao. Mục tiêu là học kỹ năng an toàn, không phải làm trẻ xấu hổ thêm.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách tiếp cận an toàn, quá tải cảm giác và hỗ trợ trẻ có khó khăn phát triển.