Thuốc có thể là một phần trong điều trị ADHD cho một số trẻ, nhưng quyết định dùng thuốc cần được bác sĩ đánh giá, kê đơn và theo dõi. Gia đình không nên tự mua, tự đổi liều, tự ngừng thuốc hoặc dùng kinh nghiệm của gia đình khác để quyết định cho con mình. Mỗi trẻ có sức khỏe, tuổi, môi trường học tập và mức khó khăn khác nhau.
Một cuộc trao đổi tốt về thuốc không chỉ hỏi thuốc có làm trẻ "yên hơn" không. Câu hỏi quan trọng hơn là thuốc nhằm hỗ trợ mục tiêu nào trong đời sống của trẻ, lợi ích được theo dõi ra sao, tác dụng phụ nào cần chú ý, và thuốc kết hợp với hỗ trợ hành vi, gia đình và trường học như thế nào.
Hỏi rõ vì sao bác sĩ đề nghị thuốc
Gia đình nên hỏi bác sĩ thuốc được kỳ vọng giúp điều gì. Mục tiêu có thể là giảm bốc đồng nguy hiểm, tăng khả năng chú ý trong lớp, giảm xung đột do khó tự kiểm soát, hỗ trợ hoàn thành việc hằng ngày, hoặc giúp trẻ có đủ khoảng dừng để dùng kỹ năng đã học. Mục tiêu càng cụ thể, việc theo dõi càng rõ.
Nếu mục tiêu chỉ được nói chung là để trẻ ngoan hơn hoặc dễ quản hơn, gia đình nên hỏi lại bằng ví dụ đời sống. Thuốc không nên được hiểu như cách làm trẻ mất cá tính hoặc chỉ làm vừa lòng người lớn. Mục tiêu hợp lý phải liên quan đến an toàn, học tập, quan hệ, tự điều chỉnh và chất lượng đời sống của trẻ.
Gia đình cũng nên hỏi còn lựa chọn nào khác hoặc hỗ trợ nào cần đi cùng không. Theo thông tin của CDC, điều trị ADHD có thể gồm liệu pháp hành vi và thuốc, và khuyến nghị thay đổi theo nhóm tuổi. Điều này nhắc gia đình rằng thuốc không đứng một mình.
Hỏi về lợi ích mong đợi và cách đo
Trước khi bắt đầu, gia đình nên thống nhất sẽ quan sát gì. Ở nhà có thể theo dõi buổi sáng, bài tập, giấc ngủ, ăn uống, xung đột với anh chị em hoặc khả năng hoàn thành một bước tự chăm sóc. Ở trường có thể theo dõi khả năng bắt đầu nhiệm vụ, chuyển hoạt động, chờ lượt, giảm hành vi nguy hiểm hoặc xin giúp.
Quan sát nên cụ thể và có mốc thời gian. Nếu không, gia đình có thể chỉ nhớ ngày rất tốt hoặc rất tệ. Giáo viên có thể cung cấp thông tin trong lớp, nhưng quyết định y tế vẫn cần do gia đình trao đổi với bác sĩ. Trường không nên tự yêu cầu thay đổi thuốc.
Nếu sau một thời gian không thấy lợi ích rõ, hoặc lợi ích có nhưng tác dụng phụ làm trẻ khó chịu nhiều, gia đình cần báo lại bác sĩ. Không nên tự điều chỉnh.
Hỏi kỹ về tác dụng phụ và lịch theo dõi
Gia đình nên hỏi thuốc có thể ảnh hưởng đến ăn, ngủ, tâm trạng, đau đầu, đau bụng, tim mạch, tăng trưởng hoặc các vấn đề khác không, tùy loại thuốc và tình trạng của trẻ. Cần biết dấu hiệu nào cần liên hệ bác sĩ sớm, dấu hiệu nào theo dõi đến lần hẹn, và lịch tái khám ra sao.
Một số trẻ có thể đáp ứng tốt với một thuốc nhưng không hợp thuốc khác. Điều này không nên được xem là thất bại của trẻ. Bác sĩ có thể cần theo dõi và điều chỉnh để cân bằng lợi ích và tác dụng phụ. Gia đình nên ghi lại thay đổi theo ngày, đặc biệt trong giai đoạn mới bắt đầu hoặc đổi liều.
Nếu trẻ còn nhỏ, có bệnh nền, đang dùng thuốc khác, khó ăn, khó ngủ hoặc có lo lắng rõ, những thông tin này cần nói với bác sĩ trước khi quyết định.
Hỏi thuốc sẽ phối hợp với hỗ trợ nào
Với nhiều trẻ, thuốc chỉ là một phần. Trẻ vẫn cần cấu trúc rõ, hướng dẫn ngắn, môi trường ít xao nhãng, kỹ năng tổ chức, hỗ trợ cảm xúc, và người lớn hiểu ADHD. CDC cũng nhấn mạnh việc phụ huynh, nhà cung cấp dịch vụ y tế và trường học phối hợp trong kế hoạch điều trị.
Gia đình nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên rằng ở nhà và trường nên tiếp tục hỗ trợ gì. Nếu thuốc giúp trẻ chú ý hơn nhưng lớp học vẫn quá ồn, hướng dẫn vẫn quá dài hoặc trẻ vẫn bị trách là lười, thuốc khó tạo ra thay đổi bền vững. Ngược lại, khi môi trường được điều chỉnh, trẻ có nhiều cơ hội dùng phần năng lực được hỗ trợ.
Đối với trẻ dưới 6 tuổi, khuyến nghị thường đặc biệt thận trọng và ưu tiên huấn luyện phụ huynh trong quản lý hành vi trước khi dùng thuốc. Gia đình cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ về tuổi, tình trạng và lựa chọn phù hợp, không tự suy diễn từ bài viết chung.
Giữ trẻ là người được chăm sóc, không phải vấn đề cần làm im
Khi bàn về thuốc, người lớn nên chú ý cách nói trước mặt trẻ. Nếu trẻ chỉ nghe rằng mình phiền, không ngồi yên hoặc làm người khác mệt, trẻ có thể thấy thuốc là cách sửa một con người "hỏng". Cách nói tôn trọng hơn là thuốc, nếu dùng, nhằm giúp não và cơ thể trẻ dễ tập trung, dừng lại hoặc điều chỉnh hơn trong những việc trẻ muốn làm.
Với trẻ lớn hơn, nên giải thích ở mức phù hợp và lắng nghe cảm nhận của trẻ. Trẻ thấy thế nào khi dùng thuốc, có ăn ngủ khác không, có thấy mình vẫn là chính mình không, có lo bị bạn biết không. Những thông tin này rất quan trọng cho quyết định tiếp theo.
Một cuộc trao đổi tốt về thuốc là cuộc trao đổi có cả lợi ích, giới hạn, tác dụng phụ, hỗ trợ đi kèm và quyền được theo dõi an toàn. Gia đình không cần quyết định trong im lặng hoặc vì áp lực từ người khác.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra khuyến nghị điều trị ADHD và thông tin thuốc cho trẻ em.