Trong hỗ trợ phát triển, người lớn dễ tập trung vào bài tập, mục tiêu và kỹ năng cần đạt. Trẻ cần học giao tiếp, vận động, tự chăm sóc, chú ý, chờ lượt và nhiều kỹ năng khác. Nhưng nếu mọi hoạt động của trẻ đều trở thành bài tập, người lớn có thể bỏ quên một phần rất quan trọng của phát triển: trẻ cần được chơi, được chọn, được thử, được lặp lại và được tạo ảnh hưởng lên thế giới xung quanh.
Chơi tự do không có nghĩa là người lớn bỏ mặc. Nó là khoảng thời gian người lớn chuẩn bị môi trường đủ an toàn, quan sát trẻ thật kỹ và tham gia khi sự tham gia đó làm trò chơi phong phú hơn. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, chơi tự do có thể cho thấy nhiều điều mà bài kiểm tra hoặc bài tập không cho thấy.
Chơi cho thấy điều trẻ đang thật sự quan tâm
Khi trẻ được tự chọn, người lớn có thể thấy trẻ bị thu hút bởi âm thanh, chuyển động, ánh sáng, nước, xếp hình, xe, sách, vai giả vờ, đồ vật xoay, cảm giác chạm hoặc tương tác với người khác. Những sở thích này không chỉ là "trò trẻ thích". Chúng là cửa vào để người lớn hiểu động lực, cảm giác, cách học và cách giao tiếp của trẻ.
Nếu người lớn chỉ đưa hoạt động đã định sẵn, trẻ có thể làm theo nhưng không bộc lộ nhiều sáng kiến. Trong chơi tự do, trẻ có cơ hội bắt đầu hành động, quay lại điều mình thích, thử cách mới, nhìn người lớn để chia sẻ, hoặc từ chối điều không phù hợp. Những phản ứng này giúp gia đình và chuyên viên đặt mục tiêu sát hơn.
Với trẻ chưa nói nhiều, chơi càng quan trọng. Trẻ có thể giao tiếp bằng cách đưa đồ vật, kéo tay người lớn, nhìn, cười, phát âm, lặp lại hành động hoặc rời đi. Nếu người lớn xem những tín hiệu này là giao tiếp, trò chơi trở thành cuộc đối thoại. Nếu người lớn chỉ chờ lời nói, họ có thể bỏ lỡ rất nhiều.
Người lớn mở rộng trò chơi bằng cách đi sau trẻ một bước
Trong chơi tự do, người lớn không cần đứng ngoài hoàn toàn. Nhưng cách tham gia nên bắt đầu từ điều trẻ đang làm. Người lớn có thể bắt chước hành động của trẻ, thêm một âm thanh, đặt một đồ vật gần đó, chờ trẻ nhìn, thêm một từ, hoặc làm trò chơi kéo dài thêm một lượt. Đi sau trẻ một bước nghĩa là người lớn không cướp quyền điều khiển, nhưng vẫn giúp trò chơi có thêm cơ hội giao tiếp.
Ví dụ, nếu trẻ xếp xe thành hàng, người lớn không cần lập tức bắt trẻ chơi giả vờ theo kịch bản của mình. Có thể ngồi cạnh, xếp một chiếc xe giống trẻ, rồi chờ xem trẻ phản ứng. Nếu trẻ đổ nước qua lại, người lớn có thể thêm từ "đầy", "hết", "nữa" hoặc đưa cốc khác. Nếu trẻ thích chạy, người lớn có thể tạo điểm dừng an toàn để trẻ nhìn, chờ và chọn chạy tiếp.
Điều cần tránh là biến mọi trò chơi thành kiểm tra. Nếu người lớn liên tục hỏi màu gì, số mấy, nói đi, làm lại đi, trẻ có thể mất hứng. Học qua chơi không phải là giấu bài tập trong trò chơi bằng mọi giá. Nó là dùng sự quan tâm của trẻ để mở rộng tương tác, hiểu và kỹ năng một cách tự nhiên hơn.
Tự do cần môi trường được chuẩn bị
Chơi tự do không có nghĩa là không có cấu trúc. Một số trẻ cần môi trường ít tiếng ồn, ánh sáng dịu hơn, đồ chơi dễ với, không gian di chuyển rõ, vật liệu không gây nguy cơ nuốt, hoặc nơi nghỉ khi quá tải. Nếu môi trường quá lộn xộn hoặc quá nguy hiểm, trẻ không thật sự tự do; trẻ chỉ đang cố sống sót trong kích thích quá nhiều.
Gia đình có thể chuẩn bị một khu vực nhỏ với số đồ chơi vừa đủ, thay vì đổ tất cả ra cùng lúc. Trẻ có khó khăn vận động cần đồ vật đặt ở vị trí có thể với tới. Trẻ dễ cho đồ vào miệng cần vật liệu an toàn và người lớn quan sát gần. Trẻ nhạy tiếng ồn có thể cần khoảng chơi yên hơn. Trẻ cần vận động mạnh có thể cần cách vận động an toàn trước khi ngồi chơi tĩnh.
Môi trường tốt giúp người lớn bớt phải cấm liên tục. Khi ít phải nói "đừng", người lớn có nhiều không gian để quan sát, chờ, tham gia và thưởng thức trò chơi cùng trẻ. Điều này làm quan hệ nhẹ hơn, đặc biệt với gia đình đã có quá nhiều buổi trị liệu và bài tập trong ngày.
Chơi tự do giúp nhìn thấy điểm mạnh của trẻ
Hồ sơ hỗ trợ thường ghi nhiều khó khăn: trẻ không tập trung, không chờ lượt, không nói, không chơi với bạn, không làm theo hướng dẫn. Nhưng trong chơi tự do, người lớn có thể thấy điểm mạnh ít xuất hiện trong bài tập. Trẻ có thể nhớ vị trí đồ vật rất tốt, kiên trì thử lại, có óc quan sát, thích nhịp điệu, biết sắp xếp theo cách riêng, hoặc rất vui khi người lớn bắt chước mình.
Những điểm mạnh này không nên bị xem là phụ. Chúng có thể trở thành nền cho hỗ trợ. Một trẻ thích xếp hàng có thể học từ vựng qua xe, học chờ lượt qua đường đua, học yêu cầu qua việc cần thêm xe. Một trẻ thích nước có thể học khái niệm đầy vơi, nóng lạnh, nữa hết, và học cách xin dừng. Một trẻ thích chuyển động có thể học tín hiệu bắt đầu, dừng, nhanh, chậm và an toàn.
Khi người lớn nhìn thấy điểm mạnh, cách nói về trẻ cũng thay đổi. Trẻ không chỉ là người thiếu kỹ năng. Trẻ là người có động lực, sở thích và cách khám phá riêng. Sự thay đổi trong cách nhìn này có thể làm kế hoạch hỗ trợ nhân văn hơn.
Khi nào chơi tự do cần thêm hỗ trợ chuyên môn
Không phải mọi khó khăn trong chơi đều là vấn đề cần trị liệu. Trẻ có tính cách, trải nghiệm và sở thích khác nhau. Tuy vậy, nếu trẻ gần như không có cách chơi phù hợp với tuổi, không giao tiếp nhu cầu trong chơi bằng bất kỳ cách nào, chỉ lặp lại một hành động đến mức không thể chuyển hoạt động, thường xuyên tự gây nguy hiểm, hoặc rất khó tham gia với người khác dù người lớn đã điều chỉnh môi trường, gia đình nên trao đổi với chuyên viên.
Khi hỏi chuyên viên, gia đình nên mang theo quan sát cụ thể. Trẻ chơi gì, chơi trong bao lâu, điều gì làm trẻ hứng thú, điều gì làm trẻ bỏ đi, trẻ có nhìn người lớn không, có bắt chước không, có phản ứng khi người lớn tham gia không, và môi trường lúc đó như thế nào. Những thông tin này giúp chuyên viên hiểu hơn là chỉ nghe câu "con không biết chơi".
Chuyên viên cũng cần cẩn thận để không lấy mất quyền chơi của trẻ. Hỗ trợ qua chơi nên giữ niềm vui, sự chủ động và quan hệ. Nếu trò chơi trở nên căng thẳng như bài kiểm tra, cần xem lại cách người lớn đang tham gia.
Chơi là quyền tham gia, không chỉ là phương tiện trị liệu
Chơi giúp trẻ học, nhưng chơi không chỉ có giá trị vì nó tạo kỹ năng. Trẻ có quyền được vui, được thử, được chọn, được làm lại điều mình thích và được có những khoảnh khắc không bị đánh giá. Với trẻ khuyết tật hoặc trẻ cần hỗ trợ phát triển, quyền này đôi khi bị thu hẹp vì lịch can thiệp dày, người lớn lo lắng hoặc môi trường không phù hợp.
Gia đình và chuyên viên có thể tự hỏi trong ngày của trẻ có khoảng nào trẻ được chủ động thật sự không. Nếu mọi thời gian đều là học, trị liệu, sửa hành vi và hoàn thành nhiệm vụ, trẻ có thể thiếu không gian để phát triển động lực bên trong. Một kế hoạch hỗ trợ tốt nên có chỗ cho chơi tự do, không như phần thưởng sau khi học xong, mà như một phần thiết yếu của đời sống trẻ em.
Khi người lớn biết quan sát mà không chiếm quyền, biết chuẩn bị môi trường mà không kiểm soát quá mức, chơi tự do trở thành nơi trẻ được nhìn thấy rõ hơn. Và đôi khi, từ chính những khoảnh khắc chơi tưởng nhỏ, người lớn tìm được con đường hỗ trợ phù hợp nhất.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra vai trò của chơi, học qua chơi và quyền tham gia của trẻ khuyết tật.