Khi người trẻ bước vào tuổi trưởng thành, kỹ năng sống hằng ngày trở nên quan trọng hơn. Đó có thể là ăn uống, ngủ, vệ sinh, giặt đồ, dọn phòng, quản lý lịch, dùng tiền, đi lại, giữ giấy tờ và biết tìm người giúp khi có vấn đề. Những kỹ năng này quyết định người trẻ có thể tham gia học tập, làm việc và cộng đồng ở mức nào.
Không phải ai cũng tự lập hoàn toàn. Nhưng hầu hết người trẻ đều có thể tăng một phần chủ động nếu được dạy đúng bước, có công cụ phù hợp và được tôn trọng tốc độ học. Mục tiêu không phải là rút hết hỗ trợ, mà là tìm mức hỗ trợ giúp người trẻ có thêm quyền kiểm soát đời sống của mình.
Chọn kỹ năng có ý nghĩa trước
Gia đình không cần dạy tất cả cùng lúc. Nên bắt đầu từ kỹ năng ảnh hưởng nhiều nhất đến an toàn và đời sống: uống thuốc đúng giờ nếu có, chuẩn bị bữa đơn giản, giữ vệ sinh cá nhân, quản lý lịch hẹn, biết gọi người thân khi lạc, hoặc biết báo khi không khỏe. Kỹ năng ưu tiên nên gắn với nhu cầu hiện tại, không chỉ với danh sách người lớn nghĩ là cần.
Kỹ năng càng gắn với mục tiêu của người trẻ, động lực càng cao. Nếu người trẻ muốn đi học xa hơn, quản lý lịch và đi lại có thể là ưu tiên. Nếu muốn gặp bạn, kỹ năng dùng phương tiện công cộng và quản lý tiền nhỏ có thể quan trọng. Nếu muốn làm thêm hoặc đi thực tập, kỹ năng báo cáo, đúng giờ và xin giúp ở nơi làm việc cần được luyện.
Gia đình nên hỏi người trẻ muốn tự làm phần nào trước. Sự tham gia vào lựa chọn giúp kỹ năng sống không trở thành một chuỗi mệnh lệnh.
Chia kỹ năng thành bước nhỏ
Nhiều kỹ năng tưởng đơn giản thật ra gồm nhiều bước. Giặt đồ có thể gồm phân loại, cho đồ vào máy, chọn chế độ, lấy ra, phơi hoặc sấy, gấp và cất. Quản lý lịch gồm đọc thông tin, ghi lại, đặt nhắc, chuẩn bị trước và đến đúng giờ. Nếu dạy tất cả cùng lúc, người trẻ dễ quá tải.
Người lớn có thể chọn một đoạn trong chuỗi để luyện trước. Ví dụ, người trẻ tự chuẩn bị đồ cần mang, còn cha mẹ vẫn kiểm tra lịch. Hoặc người trẻ tự làm bữa sáng đơn giản hai ngày mỗi tuần. Khi một bước ổn định, mới tăng yêu cầu.
Tiến bộ trong kỹ năng sống thường không đẹp như bài kiểm tra. Có ngày làm được, có ngày quên. Điều quan trọng là xem lỗi xảy ra ở bước nào để chỉnh công cụ hỗ trợ, không chỉ nhắc nhở nhiều hơn.
Dùng công cụ thay vì chỉ nhắc
Lịch hình ảnh, chuông nhắc, danh sách kiểm tra, hộp phân loại đồ, nhãn dán, ví chia ngăn hoặc ứng dụng có thể giúp người trẻ nhớ việc. Công cụ không làm người trẻ kém tự lập; nó là cách giảm gánh nặng trí nhớ và tổ chức.
Người lớn nên giảm hỗ trợ từ từ. Ban đầu có thể làm cùng, sau đó nhắc bằng danh sách, rồi chỉ kiểm tra cuối cùng. Nếu rút hỗ trợ đột ngột, người trẻ có thể thất bại và mất tự tin. Nếu giữ hỗ trợ quá lâu, người trẻ không có cơ hội thử.
Công cụ cũng cần phù hợp với người dùng. Một ứng dụng phức tạp không hữu ích nếu người trẻ không mở nó. Một tờ giấy dán ở cửa đôi khi hiệu quả hơn công nghệ mới.
Tự lập bao gồm biết xin giúp đỡ
Một người trẻ an toàn không phải là người không bao giờ cần ai. Đó là người biết khi nào cần hỏi, hỏi ai và nói vấn đề ra sao. Kỹ năng này đặc biệt quan trọng khi sống xa gia đình, bắt đầu đi làm, đi học ở nơi mới hoặc dùng dịch vụ công cộng.
Gia đình có thể luyện câu xin giúp cụ thể: con bị lạc, con cần gọi người nhà, con không hiểu giấy này, con bị đau, con cần nghỉ, hoặc con không biết làm bước tiếp theo. Với người trẻ dùng AAC, thẻ thông tin hoặc điện thoại, cần chuẩn bị cách báo phù hợp.
Biết xin giúp không làm giảm tự lập. Nó làm tự lập an toàn hơn. Người lớn cũng cần tôn trọng khi người trẻ báo rằng một việc vẫn quá khó, thay vì xem đó là lười.
Bảo vệ quyền riêng tư và phẩm giá
Khi dạy kỹ năng vệ sinh, tiền bạc, sức khỏe, cơ thể hoặc nhà cửa, người lớn cần chú ý quyền riêng tư. Người trẻ bước vào tuổi trưởng thành không còn là trẻ nhỏ để mọi chuyện được nói trước mặt người khác. Hướng dẫn nên rõ nhưng không làm xấu hổ.
Nếu gia đình cần chia sẻ thông tin với trường, nơi làm việc hoặc dịch vụ hỗ trợ, nên chia đủ để người trẻ được hỗ trợ, không chia quá mức. Người trẻ nên được tham gia quyết định khi có thể: ai biết điều gì, biết để làm gì và thông tin được dùng thế nào.
Kỹ năng sống tốt nhất là kỹ năng giúp người trẻ có thêm quyền tham gia đời sống của chính mình. Điều đó bao gồm quyền được hỗ trợ, quyền được thử, quyền được sai trong mức an toàn và quyền được tôn trọng như một người đang lớn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hỗ trợ thanh thiếu niên khuyết tật và chuyển tiếp sang đời sống người lớn.