Nhiều mục tiêu hỗ trợ nghe có vẻ hợp lý: ngồi yên hơn, nhìn vào mắt hơn, chào hỏi đúng hơn, ít cử động lặp lại hơn, ít nói về sở thích đặc biệt hơn. Nhưng nếu mục tiêu chính chỉ là làm trẻ trông giống bạn khác, hỗ trợ có thể đi lệch khỏi nhu cầu thật của trẻ.
Ép trẻ “bình thường hơn” có thể khiến trẻ học cách che giấu mệt mỏi, đau, quá tải hoặc khác biệt giao tiếp. Bề ngoài có vẻ tiến bộ, nhưng bên trong trẻ có thể căng thẳng hơn, mất niềm tin vào người lớn và khó nói khi mình cần giúp.
Cần phân biệt kỹ năng với biểu hiện khác biệt
Một kỹ năng có ích là kỹ năng giúp trẻ an toàn, giao tiếp tốt hơn, tự chăm sóc hơn hoặc tham gia điều trẻ muốn. Ví dụ, học cách xin nghỉ khi ồn quá có ích hơn nhiều so với bị ép ngồi chịu đựng cho giống bạn. Học cách gọi người lớn khi bị lạc có ích hơn việc bắt trẻ chào thật đẹp trong mọi tình huống.
Không phải mọi biểu hiện khác biệt đều cần sửa. Một số cử động lặp lại có thể giúp trẻ tự điều chỉnh. Một số trẻ không nhìn mắt nhiều nhưng vẫn lắng nghe. Một số trẻ nói về chủ đề yêu thích vì đó là cách kết nối tốt nhất hiện tại. Người lớn cần hỏi biểu hiện đó có gây hại thật không, hay chỉ làm người lớn thấy không quen.
Khi một hành vi gây nguy hiểm hoặc làm trẻ bị cô lập, vẫn cần hỗ trợ. Nhưng hỗ trợ nên tìm cách thay thế an toàn và có nghĩa với trẻ, không chỉ dập tắt biểu hiện bên ngoài.
Tiến bộ không nên được đo bằng sự im lặng
Nếu sau hỗ trợ trẻ ít phản kháng hơn nhưng cũng ít vui hơn, ít chọn lựa hơn, sợ sai hơn hoặc kiệt sức sau mỗi ngày, cần xem lại. Trẻ im lặng không luôn đồng nghĩa với trẻ ổn. Có khi trẻ chỉ học rằng phản ứng của mình không được lắng nghe.
Một mục tiêu tốt nên có lợi cho chính trẻ, không chỉ giúp lớp học hoặc gia đình dễ quản lý hơn. Khi lợi ích của người lớn và trẻ khác nhau, người lớn cần thành thật nhìn lại. Ví dụ, lớp học có thể yên hơn nếu trẻ bị yêu cầu ngồi im lâu, nhưng trẻ có thể học tốt hơn nếu được nghỉ vận động ngắn và quay lại bài.
Gia đình và chuyên viên nên hỏi trẻ, trong mức trẻ có thể trả lời, điều gì làm trẻ khó chịu, điều gì giúp trẻ bình tĩnh và trẻ muốn được hỗ trợ ra sao. Với trẻ chưa nói được, cần quan sát tín hiệu cơ thể và phản ứng sau hỗ trợ.
Hỗ trợ tôn trọng vẫn có yêu cầu
Tôn trọng khác biệt không có nghĩa là bỏ mặc trẻ. Trẻ vẫn cần học kỹ năng an toàn, giao tiếp, chờ đợi, chăm sóc cơ thể, tôn trọng ranh giới người khác và sống cùng cộng đồng. Nhưng cách dạy phải bảo vệ phẩm giá và cho trẻ hiểu vì sao kỹ năng đó giúp mình.
Một cách hỗ trợ tôn trọng thường bắt đầu từ chức năng của hành vi. Nếu trẻ chạy khỏi lớp vì quá ồn, mục tiêu không chỉ là không chạy. Mục tiêu là trẻ có cách báo quá tải, lớp có điều chỉnh tiếng ồn hoặc trẻ có nơi nghỉ an toàn. Nếu trẻ lặp lại câu nói vì lo lắng, mục tiêu không chỉ là im lặng, mà là giúp trẻ dự đoán điều sắp xảy ra.
Người lớn cũng cần kiểm tra ngôn ngữ của mình. Những câu như “làm cho giống bạn”, “đừng kỳ cục”, “ngồi yên mới ngoan” có thể làm trẻ thấy khác biệt của mình là điều đáng xấu hổ.
Khi nghi ngờ, hãy hỏi mục tiêu này phục vụ ai
Trước khi đặt mục tiêu, gia đình và chuyên viên có thể hỏi mục tiêu này giúp trẻ an toàn hơn, giao tiếp rõ hơn, tự chủ hơn hoặc tham gia điều trẻ muốn hơn không. Nếu câu trả lời chủ yếu là giúp người lớn đỡ ngại hoặc giúp trẻ trông bình thường hơn, cần viết lại mục tiêu.
Hỗ trợ tốt không xóa con người của trẻ. Nó mở thêm cách để trẻ sống an toàn hơn, học được nhiều hơn và vẫn là chính mình.
Viết mục tiêu bằng lợi ích của trẻ
Khi lập kế hoạch hỗ trợ, mục tiêu nên nói rõ lợi ích trực tiếp cho trẻ. Thay vì “trẻ nhìn mắt khi nói chuyện”, có thể viết “trẻ có cách cho người khác biết mình đang lắng nghe, bằng nhìn, gật đầu, trả lời ngắn hoặc chỉ vào thẻ”. Thay vì “trẻ không vẫy tay khi vui”, có thể hỏi cử động đó có gây nguy hiểm không, hay chỉ cần dạy trẻ nơi nào an toàn và khi nào cần giữ khoảng cách với bạn.
Viết lại mục tiêu theo lợi ích của trẻ giúp người lớn tránh nhầm giữa kỹ năng và vẻ ngoài. Nếu mục tiêu giúp trẻ xin nghỉ, báo đau, hiểu lịch, giữ an toàn hoặc tham gia điều trẻ muốn, mục tiêu đó có nền vững hơn. Nếu mục tiêu chỉ làm người lớn bớt ngại trước ánh nhìn của người khác, cần thảo luận lại.
Lắng nghe hậu quả sau khi trẻ cố che giấu
Một số trẻ có thể “làm được” yêu cầu bình thường hóa trong vài giờ, nhưng sau đó bùng nổ, đau đầu, mất ngủ hoặc không còn năng lượng ở nhà. Gia đình và giáo viên nên hỏi không chỉ trẻ làm được gì trong lớp, mà sau đó trẻ thế nào. Sự kiệt sức sau khi cố che giấu khác biệt là thông tin quan trọng.
Nếu một hỗ trợ làm trẻ trông ổn hơn trước mặt người khác nhưng làm đời sống sau đó nặng hơn, cần xem lại. Tiến bộ bền vững phải tính đến sức chịu đựng của trẻ, không chỉ hình ảnh trong khoảnh khắc. Trẻ có quyền được hỗ trợ để tham gia mà không phải trả giá bằng việc luôn tự phủ nhận tín hiệu cơ thể mình.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách tiếp cận dựa trên quyền, hòa nhập và phẩm giá đối với trẻ khuyết tật.