Trẻ có khác biệt phát triển có thể dễ lo âu hơn vì thế giới xung quanh khó đoán, quá nhiều kích thích hoặc quá nhiều yêu cầu ngôn ngữ và xã hội. Khi trẻ lo, biểu hiện không phải lúc nào cũng là nói “con sợ”. Trẻ có thể cáu, né tránh, bám người lớn, đau bụng, khó ngủ, hỏi lặp lại, nổi giận hoặc từ chối đến trường.
Nếu chỉ nhìn hành vi bên ngoài, người lớn dễ nghĩ trẻ đang chống đối. Nhưng phía sau sự từ chối có thể là cảm giác không an toàn. Hiểu lo âu không có nghĩa là bỏ mọi yêu cầu, mà là tìm cách làm yêu cầu trở nên dự đoán được, vừa sức hơn và có đường xin giúp.
Lo âu thường tăng khi trẻ không hiểu điều sắp xảy ra
Thay đổi lịch trình, lớp học mới, tiếng ồn, bài kiểm tra, hoạt động nhóm hoặc yêu cầu phải nói trước mặt người khác đều có thể làm trẻ căng thẳng. Với trẻ tự kỷ, ADHD, rối loạn phát triển ngôn ngữ hoặc khó phối hợp vận động, một tình huống nhỏ với người lớn có thể là nhiệm vụ rất lớn với trẻ. Trẻ có thể không biết điều gì sẽ xảy ra, không biết mình phải làm gì hoặc sợ bị người khác nhìn.
Hỗ trợ ban đầu có thể là báo trước rõ hơn, dùng lịch hình ảnh, chia nhỏ hoạt động, cho trẻ biết nơi nghỉ và dạy cách yêu cầu giúp đỡ. Khi môi trường dễ dự đoán hơn, lo âu có thể giảm. Một số trẻ cũng cần biết khi hoạt động kết thúc, ai sẽ đón, nếu không hiểu thì hỏi ai và nếu quá tải thì được làm gì.
Phân biệt né tránh vì lo với chống đối
Một trẻ từ chối vào lớp có thể đang sợ tiếng ồn, sợ bài kiểm tra, sợ bạn trêu hoặc không hiểu lịch. Một trẻ không trả lời có thể đang quá lo để nói. Một trẻ nổi giận trước khi đi học có thể đã cố chịu đựng nhiều ngày. Nếu người lớn chỉ xử lý bằng phạt, trẻ có thể càng sợ tình huống đó hơn.
Gia đình và giáo viên nên ghi lại tình huống trước khi trẻ né tránh: hoạt động nào, người nào, thời điểm nào, âm thanh nào, yêu cầu nào. Khi mẫu lặp lại rõ, hỗ trợ sẽ cụ thể hơn. Câu hỏi không phải là trẻ có “muốn làm khó” không, mà là điều gì làm cơ thể trẻ báo động.
Không nên ép trẻ đối mặt quá nhanh
Một số người lớn nghĩ trẻ cần bị đẩy vào tình huống sợ để quen dần. Nếu làm quá nhanh, trẻ có thể hoảng hơn và mất niềm tin. Cách tiếp cận an toàn hơn là từng bước nhỏ, có chuẩn bị, có quyền nghỉ và có người lớn hỗ trợ bình tĩnh. Điều này không có nghĩa là tránh mọi thử thách. Trẻ vẫn cần mở rộng trải nghiệm, nhưng tốc độ phải dựa trên khả năng chịu đựng và tín hiệu của trẻ.
Ví dụ, nếu trẻ sợ vào lớp đông, bước đầu có thể là xem ảnh lớp, đến sớm khi lớp vắng, ở lại vài phút với người lớn tin cậy, rồi tăng dần. Nếu trẻ sợ nói trước nhóm, có thể bắt đầu bằng trả lời cho một bạn, ghi âm trước hoặc dùng thẻ. Mỗi bước cần đủ nhỏ để trẻ có trải nghiệm thành công.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Gia đình nên tìm hỗ trợ khi lo âu làm trẻ không đi học được, không ngủ được, thường xuyên đau bụng đau đầu không rõ nguyên nhân, né tránh nhiều hoạt động cần thiết, bùng nổ kéo dài hoặc nói những câu tuyệt vọng. Nếu có nguy cơ tự làm hại bản thân hoặc người khác, cần liên hệ dịch vụ khẩn cấp hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần ngay theo hệ thống tại địa phương.
Lo âu ở trẻ có khác biệt phát triển cần được nhìn nghiêm túc. Khi người lớn hiểu nguyên nhân, điều chỉnh môi trường và tìm hỗ trợ đúng lúc, trẻ có thêm cơ hội cảm thấy an toàn để học và tham gia. Mục tiêu không phải là trẻ không bao giờ lo, mà là trẻ có người lớn và công cụ giúp mình đi qua nỗi lo từng bước.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra dấu hiệu lo âu ở trẻ và khuyến nghị tìm hỗ trợ chuyên môn.